Na šumovitim obroncima planine Golije, iznad reke Brvenice, leži zadužbina voljene srpske kraljice – Jelene Anžujske, supruge kralja Uroša I. Smatra se da je manastir Gradac završen u 13. veku, mada je pisanih tragova koji bi ovu tvrdnju potvrdili – izuzetno malo. Poreklo Jelene Anžujske nije u potpunosti istraženo, ali pretpostavlja se da je bila Francuskinja, koja je udajom za srpskog kralja umesto katoličanstva preuzela pravoslavlje
Najvažnije informacije i tekstove o manastiru ostavio je arhiepiskop Danilo Drugi u “Žitiju Kraljice Jelene” u kom navodi da je Gradac bio izuzetno bogat manastir. Osnivačka povelja nikada nije pronađena, ali izgradnja manastira vezuje se za 13. vek, kada je umetnost naše zemlje bila na samom vrhuncu. Najprimetniji je raški stil gradnje, uz elemente gotike, pa čak i pozni romanički uticaji, zbog kojih je manastir deo projekta Transromanika, koji promoviše romaničku umetnost i arhitekturu širom Evrope. Gradac se nalazi na mirnom i izlovanom mestu, podalje od glavnih saobraćajnica, a spokoj kojim diše –oseti se još na prvom koraku. Ovo nije jedna od “relgijskih atrakcija” pa ćete, vrlo verovatno, imati priliku da doživite spokoj celim svojim bićem, bez preterane gužve. Najlepši period za posetu je u proleće, kada okolina daje manastiru bajkovit izgled, uz nestvarne zvuke prirode i boje koje prizor pretvaraju u umetničko delo.
Od prvobitnog manastirskog kompleksa danas su sačuvane dve crkve: glavna crkva posvećena prazniku Blagoveštenja Presvete Bogorodice (Bogorodičina Crkva) i manja crkva (do koje se stiže kamenim stepenicama) Svetog Nikole. Bogorodičina crkva je zidana tesanim kamenom, a spolja presvučena svetlim malterom. Na ovoj građevini primetni su gotički prelomljeni luci, što predstavlja jedinstvenost u raškoj arhitekturi, a sam ulaz, odnosno glavni portal – najupečatljiviji je detalj gotičkog stila. Gracioznost crkve ogleda se i u prozorima i drugim mermernim portalima. Unutrašnjost crkve ukrašena je freskama koje su bliske sopoćanskom slikarstvu, ali i dalje manjih likovnih vrednosti. Nažalost, maltene sve freske su oštećene, a posebno u periodima kada crkva nije bila natkrivena, ali Živopis Bogorodičine crkve svakako prikazuje želju i posvećenost Kraljice Jelene Anžujske da tradicionalnim notama doda nove ideje i zamisli. Upravo pred ovakvim svetinjama čovek uviđa koliko je mali, u duhovnom i fizičkom smislu.
U jugoistočnom delu porte nalazi se mala crkva posvećena Svetom Nikoli. Smatra se da je nastala pre Bogorodičine crkve i drugih objekata, kako bi se u njoj služile liturgije dok su trajali radovi. Izgrađena je u stilu katoličke propovedničke crkve, što potvrđuje povezanost Kraljice sa katoličanstvom, ali govori i o tome da je crkva, možda, služila za bogosluženja majstora katoličke veroispovesti koji su radili na izgradnji manastira Gradac. Spojena je sa južnim delom manastirskog konaka, u kom su verovatno bile odaje Jelene Anžujske.
Danas Gradac predstavlja ženski manastir, a zajednica je poznata po raznovrsnim delatnostima koje upotpunjuju monaški život. Sveštenstvo će vas dočekati toplim rečima i pogledima punim razumevanja i podrške. Poseta manastiru Gradac nije samo turističko obilaženje jednog od sakralnih objekata u Srbiji, već put kroz vreme i istorijske priče: dolinom Ibra gde je kralj Uroš naredio sađenje jorgovana pre dolaska neveste, pretvorivši obale u Dolinu Jorgovana, upoznavanje sa životom i snagom Kraljice Jelene i njenom podrškom srpskom narodu, ali i put sopstvenog spasenja – kada iz stalne buke i brojnih misli dospete na tlo na kom vlada apsolutni mir.
Kraljica Jelena Anžujska pokazivala je veliko poštovanje prema hrišćanskoj veri, podižući i objavljajući brojne manstire po Srbiji. Uz to, bila je jedna od najobrazovanijih žena srpskog srednjeg veka i osnovala je školu za devojke, odnosno, kraljica je pomagala siromašne devojke, dovodeći ih u manastir i učeći ih ručnim radovima, pismenosti i hrišćanskom životu. Zamonašila se u Crkvi Svetog Nikole u Skadru, a umrla 1314. godine u svom Dvoru Branjaci. Sahranjena je u svojoj zadužbini – manastiru Gradac.
Samo nekoliko stepenika niže od manastira nalazi se i Gradačka Banja, malo izletište sa termalnim izvorima, uz restoran i domaćinstvo. Ovde se možete osvežiti u toploj vodi ili uživati u nekom od tradicionalnih jela, ali i upijati lepote klisure Gradca.
Ukoliko vas putevi navedu do Raške, između Kopaonika i Golije, i poželite da usporite dan, obnovite energiju, povedete razgovor sa monaškim svetom i umirite misli, a uz to napunite baterije u skrivenoj banji – ne oklevajte. Krivudavim putevima obavijenim krošnjama i netaknutom prirodom, krenite ka manastiru Gradac.
Tekst: Ivana Ninić
Pratite nas na našoj Linkedin, Facebook, Instagram i X stranici, budite u toku sa novostima i zanimljivostima iz turizma i ugostiteljstva.
